Antyczna kraina win

Znaleziska z prawie każdego stanowiska archeologicznego w Republice Macedonii potwierdzają, że historia wina i winiarstwa na tych terenach trwa od ponad 3 tysięcy lat.

O powszechności wina świadczyć może znaczna liczba znajdowanych przedmiotów związanych z winiarstwem oraz liczne rzeźby, płaskorzeźby o tematyce bachanaliów i zdobnicze motywy winiarskie.

Często znajdywane są tzw. „megaryjskie czarki”, gliniane naczynia służące do picia, które wytwarzano w III–II w. p.n.e. w wielu greckich miastach. Po raz pierwszy odkryto je w Megarze. Według legend pijali z nich m.in. wojownicy przed walką. Podobnie częstym elementem ozdobnym są postacie menad, czyli towarzyszek boga wina i winorośli Dionizosa, które towarzyszyły mu podczas podróży przez antyczny świat do Grecji. W Macedonii szczególnie znana jest kilkucentymetrowa brązowa figurka tzw. „menady tetowskiej” z VI w. p.n.e. znaleziona w mieście Tetovo.

Fot. Zoya Naskova – www.lovemacedonia.comPrzekleństwo Probusa

Na przestrzeni dziejów produkcja wina i jego spożycie przeszły okresy rozwoju i upadku, pomimo tego zawsze pozostawały obecne w codzienności i kulturze miejscowej ludności. Dawno temu winonapój uzyskiwany na drodze całkowitej lub częściowej fer... (...) było inne od znanego nam współcześnie, a ówczesne ludy zamieszkujące ten region przed wiekami – Rzymianie, Trakowie, Ilirowie – pijali je w sposób, którego już dziś nie stosujemy: rozcieńczali wodą, dosładzali miodem, uzupełniali różnymi przyprawami, a nawet zepsutymi rybami… Do amfor, w których składowano wino, dolewano czasem odrobinę oliwy, której warstwa na powierzchni wina powstrzymywała dostęp tlenu. Amfory zakopywano w ziemi, co miało gwarantować stałość temperatury i bezpieczeństwo wina. Antyczni Macedończycy pijali też wino w czystej postaci, tak jak my dziś.
Wino rozpowszechniło się jeszcze bardziej w okresie rzymskim, ponieważ Rzymianie uważali, że jest źródłem zdrowia i szczęścia. Zadali macedońskiemu winu również pierwszy cios. W 92 roku n.e. cesarz rzymski Domicjan zakazał nowych upraw i nakazał zniszczenie połowy winnic całego imperium, z wyjątkiem italskich, co miało faworyzować ten obszar i zapewnić większe wpływy z podatków. Trwało to do mniej więcej roku 280, kiedy cesarz Probus ostatecznie zniósł ten zakaz, co pozwoliło winiarstwu stać się ważną sferą życia na terenach prowincji Macedonia. Od tego czasu wino na trwałeokreślenie degustacyjne określające trwałość zapachów... (...) znalazło swoje miejsce w życiu macedońskich ziem i ich mieszkańców, a dodatkowo wzmocniło je chrześcijaństwo. Jako symbol krwi Chrystusa obecne było w większości ceremonii religijnych.

Po Turkach i czasach Tito

W społeczeństwie przetrwały starodawne obyczaje i tradycje związane z winem. Zwyczajem jest wzniesienie toastu przez młodą parę i podzielenie się kielichem czerwonego wina przed zawarciem małżeństwa w kościele. Tradycyjnie wino towarzyszy też wielu uroczystościom religijnym, np. wierni dzielą się rodzajem słodkiego chleba zamoczonego w czerwonym winie. Zmarłych żegna się przez wylanie odrobiny wina na miejsce ich wiecznego spoczynku.
Fot. Zoya Naskova – www.lovemacedonia.comTo wprost niewiarygodne, ale praktyki te przetrwały po wielkim ciosie dla winiarstwa, którym były rządy Imperium Otomańskiego. Sanktuariami tradycji winiarskiej i wiedzy o winie pozostały głównie kościoły i klasztory. Trwało to przez pokolenia, aż do początku XX wieku.
Wtedy, po długim okresie zakazów, winiarstwo zaczęło się rozwijać, wykorzystując wspaniałe warunki naturalne, które dają tereny Macedonii. Pierwsze uprawy we współczesnej historii założył w Kavadarci w roku 1885 Aleksandar Velkov. Funkcjonowały do II wojny światowej, po której zostały znacjonalizowane pod nazwą Tikveš, która też stała się jedną z najbardziej znanych marek w Macedonii. W 2003 roku firmę sprywatyzowano i zmodernizowano. Od tego czasu ma silną pozycję na rynku macedońskim, zdobywa także rynki regionalne i światowe.
Inną znaną winnicą, działającą od lat 20. XX wieku jest Winnica Królewska. Założono ją w 1925 roku na rozkaz króla ówczesnej Jugosławii. Doradcami była grupa najlepszych ówczesnych winiarzy i enologów z Bordeaux, którzy zapytani, jakie miejsce w całej ówczesnej Jugosławii wybraliby na winnicę, jako najlepszą lokalizację wskazali miejscowość Demir Kapija. Zaletą tej okolicy jest 280 słonecznych dni w roku! Winnica ta działała również do II wojny światowej, po której została znacjonalizowana. Przed ponad dekadą została sprywatyzowana i dziś funkcjonuje jako AGROPIN-Elenov.

Socjalistyczne zasady

W okresie socjalizmu ludność wyrabiała małe ilości wina w prywatnych piwnicach na użytek rodzinny i przyjaciół. Większość wina w tym okresie pochodziła z masowej produkcji wielkich państwowych winiarni jak Skovin, Lozar, Povardarie i Anska Reka, które nie tylko produkowały wina na rynek lokalny, ale również odpowiadały za zapewnienie dostaw na rynki byłej Jugosławii. Poważna ilość wina była eksportowana do krajów Europy Zachodniej. Dziś Macedonia jest w czołówce 15 dostawców wina na rynek niemiecki.
W okresie 50 lat socjalizmu i masowej produkcji zwykłych win część tradycyjnych gatunków winogron odeszła w zapomnienie. Bywały okresy, w których z powodu masowej produkcji litr wina był tańszy od litra mleka! Tak mniej więcej wyglądała historia macedońskiego winiarstwa od roku 1950 do około roku 2000. W ostatnich latach powstały nowe prywatne winiarnie, m.in. Filovski, Pivka i Vardarska Dolina. Macedoński rynek winiarski jest jednak inny od europejskiego, gdzie producenci są zazwyczaj właścicielami winnic. W Macedonii można produkować wino, nie mając własnych winnic i piwnic, a winogrona skupować od producentów.

Renesans szczepów

Fot. Zoya Naskova – www.lovemacedonia.comZ dzisiejszych 24 tysięcy hektarów winnic w Macedonii większość znajduje się w rękach prywatnych. To tradycyjne winnice, których część uprawia się domowym sposobem, wyrabiając wino i rakiję na własny użytek. Najlepsze winnice znajdują się w regionie Tikveš wokół miast Kavadarci, Negotino i Demir Kapija. Najpowszechniej uprawiane odmiany winogron to czerwona vranec i biała smederevka. Uprawia się też różne odmiany światowe, jak cabernet sauvignonfrancuska, klasyczna, najbardziej rozpowszechniona i popular... (...), merlotjedna z bardziej rozpowszechnionych i popularnych czerwonych... (...), rieslingbiała odmiana winogron uważana za jedną z najlepszych i n... i chardonnayfrancuska odmian białych winogron, jedna z najbardziej rozp... (...).
Jeszcze kilkadziesiąt lat temu najpopularniejszymi odmianami winogron była pochodząca z Serbii czerwona prokupac, która dawała winogrona o wysokiej zawartości cukru, a wśród białych powszechna była žilavka. Obie dziś uprawia się właściwie tylko na wino domowe. Spotyka się również rzadsze odmiany regionalne, m.in. pochodzącą z Czarnogóry kratošiję (spokrewnioną z zinfandelem i primitivo), muskat homburg, temjanikę (regionalna nazwa muskatu). Można znaleźć również popularną na Kaukazie odmianę rkaciteli.
Ostatnie lata pokazały jednak renesans starych szczepów. Tradycyjne macedońskie odmiany winorośli, które nadal są gdzieniegdzie uprawiane, to m.in. ohridsko crno, ohridsko belo i dość popularna stanushina. Ale Macedończycy piją bardzo mało wina. Winiarze skarżą się, że jako upominek coraz częściej zamiast butelkityp butelek o różnym kształcie, pojemności i kolorze, pr... dobrego wina kupuje się bombonierkę. Największe firmy winiarskie prowadzą aktywną kampanię reklamową, by to zmienić. Oby im się udało!

 

Macedonia

Powierzchnia winnic – 24 tys. ha
Roczne zbiory – 108 tysięcy ton (25. miejsce na świecie)
Produkcja roczna – około 220 tys. hl
Konsumpcja – 5 litrów per capita (w Słowenii średnia to 65 litrów!)