Atuty ziemi niczyjej

W pewnym sensie friulańskie wina są średnio znane nawet Włochom. Stanowią produkt jakby obcego obszaru graniczącego z Veneto, Słowenią i południową Austrią, a co najważniejsze – „obco” także smakują.

Pochodzą z ziemi, gdzie króluje odmianowość, a wina mają przede wszystkim najpełniej wyrazić charakter szczepu, którego nazwa widnieje na etykiecie.

Tradycyjnie ten fragment winiarskiej mapy Włoch kojarzony jest z doskonałymi winami białymi – jednymi z najbardziej rasowych i najsubtelniejszych w kraju, choć cały czas jeszcze w umiarkowanym stopniu znanymi szerszej publiczności. Lata panowania Rzymian, Bizantyjczyków, Wenecjan i Habsburgów odcisnęły wyraźne piętno zarówno na kulturze, jak i kuchni tego regionu, która zdecydowanie wyróżnia się na tle gastronomii innych części Italii. I takie też są tutejsze wina – zdecydowanie gastronomiczne, wprost nabierające blasku występując w duecie z jedzeniem.  

Kulturowy tygiel
Fot. Justyna Korn-SuchockaNa rozwój winiarstwa we Friuli-Wenecji Julijskiej, bo tak brzmi pełna nazwa tego malowniczego zakątka na północnym wschodzie Włoch, zdecydowany wpływ miał fakt, że obszary te stanowiły ważny przystanek na śródziemnomorskim szlaku handlowym wiodącym z Bizancjum do Wenecji. W średniowieczu za sprawą migrujących podróżnych trafiła tu winoroślVitis vinifera.. z Macedonii i Anatolii. Za panowania Habsburgów pojawiły się francuskie odmiany, a w XIX wieku, gdy region stanowił najważniejszy śródziemnomorski port dla monarchii austro-węgierskiej, przyszła kolej na wpływy niemieckie. Po pladze filokserygatunek mszycy, niezwykle groźny szkodnik winorośli.Atak m... tutejszy przemysł winiarski pogrążył się w letargu i praktycznie niemal nie istniał aż do lat 70 ubiegłego wieku, kiedy to świat postanowił zachłysnąć się odmianą pinot grigio. Do tej pory lokalni winogrodnicy odstawiali winogrona do spółdzielni. Wraz z sukcesem Mario Schiopetto, który zaczął butelkować i sprzedawać pod swoją marką wina, dla regionu nastała nowa era. Inni właściciele winnic poszli w jego ślady, otwierając niewielkie cantine. W efekcie dziś na terytorium jednego z najmniejszych regionów Włoch zajmującego powierzchnię niespełna 8 tys. km2 jest tysiąc dwustu producentów – tylu co w… gigantycznej Argentynie. Friulańska produkcja stanowi trzy procent powstających we Włoszech win.

Najlepsze na wzgórzach
Wiadomo, że najlepsze wina powstają z winogron uprawianych na łagodnych stokach. Dlatego najbardziej renomowane tutejsze apelacje to Friuli Colli Orientali w północnej części regionu i Collio Goriziano bardziej na południu. Tych wzgórz po stronie włoskiej niestety nie ma w nadmiarze i wydaje się, że w tej kwestii los na loterii wygrali Słoweńcy, dysponując wspaniałymi, niekiedy prawdziwie drapieżnymi, trudnymi do okiełznania wzniesieniami, na których na różne sposoby prowadzona jest winorośl. Klimat w Colli Orientali jest nieco chłodniejszy i bardziej kontynentalny niż w Collio, gdzie odczuwalny jest wpływ umiarkowanego powietrza znad Adriatyku. Podczas gdy flagowe wina Colli Orientali z odmiany friulano (obecnie pozbawionej już pierwszego członu swej nazwy – tocai – co do której Węgrzy wystosowali zdecydowane roszczenia, anektując ją dla swych win) zachwycają delikatnymi aromatami tymianku, moreli, cytryn i dojrzałego agrestu oraz lekko gorzko-migdałowym posmakiem, te z Collio, szczególnie z chardonnayfrancuska odmian białych winogron, jedna z najbardziej rozp... (...) czy pinot grigio, są bardziej skoncentrowane i mocniej zbudowane, o znacznym potencjale starzenia za sprawą dojrzewania w beczkach. Charakteryzują się aromatami dojrzałych jabłek, moreli i ananasów oraz nutami orzechowymi, dymnymi i waniliowymi w posmaku.

Białe, ale pomarańczowe

Z winnic położonych na wzgórzach wokół Triestu, w ramach apelacji Carso, powstają modne od lat 90. ubiegłego wieku wina pomarańczowe. Ich popularność ściśle związana jest z rozwojem ruchu slow food. Powstają w wyniku fermentacji moszczu z białych winogron razem ze skórkami, tak jak ma to miejsce przy produkcji win czerwonych. Tym samym na bukiet takiego wina mogą składać się aromaty suszonych owoców, liści herbacianych i słodkich przypraw wzbogaconych o lekko orzechowe nuty. Wina z Carso są subtelnie mineralne, o wysokiej kwasowości, miękkich taninach i długim, lekko cierpkim posmaku. Mogą powstawać zarówno z pinot grigio, jak i z lokalnej odmiany ribolla gialla czy vitovska, malvasii lub stanowić blend różnych odmian.

Siła czerwieni
Fot. Justyna Korn-SuchockaOprócz fantastycznych białych win stanowiących 60 procent tutejszej produkcji, region ma też coraz więcej do zaoferowania w kwestii win czerwonych. Choć tradycyjne tutejsze wyroby z ciemnych odmian winorośli były winami jednoszczepowymi o delikatnej budowie i nieprzeznaczonymi do długiego leżakowania, okazuje się, że i na tym polu Friuli potrafi mocno zaskoczyć. A na pewno w osłupienie mogą wprawić dokonania kultowego dziś winemakera Enzo Pontoniego pracującego w sumie na 13 hektarach organicznych winnic (4 własnych i 9 dzierżawionych) w pobliżu wioski Buttrio. Robi z nich rocznie średnio zaledwie 9 tysięcy butelek wina, wśród których znajdują się zarówno doskonale mineralne białe przykłady, w tym uważane przez wielu za najlepsze w całym regionie sauvignon blancjedna z najbardziej rozpowszechnionych na świecie białych ... (...) oraz oszałamiające, esencjonalne winonapój uzyskiwany na drodze całkowitej lub częściowej fer... (...) czerwone powstające w stu procentach z lokalnego szczepu refosco dal peduncolo rosso z pojedynczej winnicy Vigna Calvari. Wielkie czerwone wino pochodzące z krainy bieli, powstające w ściśle limitowanej ilości średnio 600 butelek rocznie, w rankingu najbardziej poszukiwanych i najdroższych win włoskich plasuje się pośród dzieł takich tuzów tamtejszego winiarstwa jak Marchesi Frescobaldi, Bruno Giacosa, Giuseppe Quintarelli, Biondi Santi, Romano Dal Forno, Giuseppe Mascarello czy Angelo Gaja. Okazuje się, że winiarstwo Friuli coraz bardziej wymyka się wszelkim schematom i wcale nie ma ochoty dać się zaszufladkować.


Friuli

Powierzchnia winogradów – 16 tys. ha
Liczba producentów – 1200
Średnia powierzchnia winnic – 3–5 ha
Główne odmiany – białe: friulano, ribolla gialla, verduzzo, vitovska, picolit, malvasiajedna z najbardziej znanych i najstarszych odmian winogron n..., pinot grigio, pinot blanc, sauvignon blanc, chardonnay, rieslingbiała odmiana winogron uważana za jedną z najlepszych i n..., czerwone: refosco dal peduncolo rosso, schioppettino, pignolo, tazzelenghe, terrano, merlotjedna z bardziej rozpowszechnionych i popularnych czerwonych... (...), cabernet francczerwona odmiana winogron, jedna z bardziej rozpowszechniony... (...), pinot nero, cabernet sauvignonfrancuska, klasyczna, najbardziej rozpowszechniona i popular... (...)
Apelacje – 4 DOCG – Friuli Colli Orientali Picolit, Lison, Ramandolo, Rosazzo,
10 DOC – Carso, Collio Goriziano,
Friuli Annia, Friuli Aquileia, Friuli Colli Orientali, Friuli Grave, Friuli Isonzo, Friuli Latisana,
Lison-Pramaggiore, Prosecco(wino) – zbiorcza nazwa białych win, głównie włoskich ...,
3 IGT – Alto Livenza, Delle Venezie,
Venezia Giulia
Struktura produkcji – 60% przypada na wina białe, 40% czerwone
Produkcja roczna – 85 mln. butelek win DOC
Eksport – 43% produkcji
Główni importerzy – USA, Austria, Niemcy, Szwajcaria

Luisa

Fot. ArchiwumRodzinna winiarnia położona w Corona del Friuli – mikroskopijnych rozmiarów miasteczku otoczonym przez wspaniałe winogrady. Uprawę winorośli w rodzinie Luisa rozpoczął w latach 20. ubiegłego wieku nestor rodu – Francesco, a kolejne pokolenia stopniowo zwiększały areał winnic, dochodząc do 85 hektarów, na których obecnie gospodarują bracia Davide i Michele. Pierwszy z nich jest agronomem, drugi – enologiem. Należące do rodziny winnice znajdują się w apelacji Isonzo, na obszarze ograniczonym od północy przez Alpy Karnickie, a od południa przez Morze Adriatyckie, co skutkuje specyficznym mikroklimatem, w którym główną rolę odgrywają przenikające się wiatry – chłodny bora i cieplejszy, wilgotniejszy sirocco wiejący od strony morza. W szczególności bora umożliwia powolne, stopniowe dojrzewanie skutkujące bardziej skoncentrowanymi i zrównoważonymi winogronami o bogatych aromatach i smaku.
Fot. Tenuta LuisaDo rodziny Luisa należą winnice zarówno z okolic Cormons – obszaru odpowiedniego do prowadzenia białych odmian, jak i położonych w bezpośrednim sąsiedztwie miejscowości Corona oraz miasteczka Mariano, gdzie uprawy ciemnych szczepów skutkują pełnymi, doskonale zbudowanymi czerwonymi winami. Podłoże obfituje w minerały, zwłaszcza żelazo i glin, których obecność nadaje winom prawdziwie siedliskowy charakter. Nie przez przypadek najwyższa seria powstających w winiarni win nosi nazwę I Ferretti czyli kawałki żelaza. Powstające w jej ramach tylko w najlepszych rocznikach, dojrzewające w typowych dla regionu 500 litrowych beczkach wina bezbłędnie oddają charakter siedliska, z którego pochodzą.
Chociaż tradycyjnie wina Friuli są odmianowe, doskonałe białe wino z tej linii – Desiderium – jest kupażem chardonnay, friulano i sauvignon. Już pierwszemu rocznikowi 2011 magazyn Gambero Rosso przyznał najwyższe wyróżnienie – tre bicchieri – przyznawane winom uznanym za wyjątkowe. Czerwony odpowiednik Desiderium, Rôl, również jest kupażem. W tym wypadku Michele zdecydował się pożenić szczepy bordoskie – caberneta sauvignon i merlota z lokalną odmianą refosco dal peduncolo rosso. Najważniejsze, że ze znakomitym efektem. Najwięcej jednak różnych, klasycznie odmianowych, jak przystało na Friuli win, powstaje w linii Luisa stanowiącej 80 procent rodzinnej produkcji. To one – czyste i rześkie, pięknie zbudowane, eleganckie i wyrafinowane, stanowią najbardziej adekwatną wizytówkę apelacji Isonzo.