Gorączka Południa

O metamorfozie apulijskiego winiarstwa pisze się już od dobrych kilku lat. Nadal przeobrażeniu ulega tamtejsze podejście do robienia wina – najważniejsze, że daje ono coraz bardziej zadowalające efekty. Należy uzbroić się w cierpliwość, bo – jak wiadomo – na południu nic nie dzieje się szybko.

Apulia, obcas włoskiego buta, jest gigantycznym producentem wina, plasującym się obecnie w Italii na drugim miejscu, zaraz po Sycylii. Ten najmniej górzysty spośród wszystkich regionów Półwyspu Apenińskiego, obdarzony gorącym śródziemnomorskim klimatem,  charakteryzuje różnorodne podłoże geologiczne, począwszy od piaszczystego, a na skalistym skończywszy. Dzięki dobroczynnemu działaniu bryzy morskiej panują tu wręcz idealne warunki do uprawy winorośli. Wojciech Gogoliński swego czasu nawet  pokusił się o stwierdzenie, iż warunki te są tak doskonałe, że nawet jakby człowiek kiedyś nie posadził tu winnej latorośli i tak pewnie sama by wyrosła.

Zmiana taktyki
Fot. Farnese ViniApulia tradycyjnie była i wciąż jest rolniczym zagłębiem, dostarczającym świeżych owoców, warzyw, makaronu, oliwy (na terenie Apulii i sąsiedniej Kalabrii znajduje się 70 proc. gajów oliwnych Włoch), a stosunkowo od niedawna także ogromnych ilości coraz lepszego wina. Czasy, gdy większość winogron pochodzących z winnic o wielkiej wydajności była przeznaczana do destylacji lub powstające z nich winonapój uzyskiwany na drodze całkowitej lub częściowej fer... (...) w całości sprzedawano luzem, natomiast posiadłości butelkujące swe wyroby stanowiły zaledwie ułamek olbrzymiej regionalnej produkcji, należą już do historii.
Apulijczycy, gdy w końcu doszli do wniosku, że dostarczanie taniego wina służącego do wypełniania europejskiego „winnego jeziora” to jednak kiepska strategia, zabrali się do robienia win będących w stanie konkurować z innymi zarówno w kraju, jak i za granicą. Wystarczyło tylko zmienić sposób myślenia i wziąć się do roboty. Na efekty nie trzeba było długo czekać. Trochę tylko chyba przesadzili z liczbą apelacji – obecnie na terenie Apulii jest ich 28 w kategorii DOC i 4 DOCG, a do tego 6 regionalnych IGT, czyli w sumie najwięcej w całych południowych Włoszech. Konia z rzędem temu, kto bez zająknięcia wymieni nazwy wszystkich. Szerszej publiczności najlepiej znane są może trzy – Castel del Monte, Primitivo di Manduria i Salice Salentino.

Przykład z północy

Gros konsumentów na całym świecie ogromnie cieszy ta zmiana frontu, dzięki której zyskali bardzo przyzwoicie zrobione, przepełnione owocem, łagodnie taniczne wina, dodatkowo o niewygórowanych cenach. Wiadomo, że na południu produkcja jest o wiele tańsza, a i kaprysy matki natury nijak się mają do tych, którymi od czasu do czasu raczy winogrodników toskańskich czy piemonckich. Tutaj właściwie nigdy nie brakuje słońca, a szansa, że ulewny deszcz zniweczy komuś winobranie jest znikoma. Te atuty już pod koniec lat 90. ubiegłego wieku dostrzegła rodzina Antinori, nabywając winnice (ponad 600 ha) w Apulii i butelkując powstające z ich owoców wina pod marką Tormaresca– projekt winiarski wytwórni Marchesi Antinori na połudn.... Ich wyroby opierają się na szczepach lokalnych (głównie negroamaro i aglianico), subtelnie wzbogaconych o międzynarodowe (cabernety, merlotjedna z bardziej rozpowszechnionych i popularnych czerwonych... (...)) lub w całości powstają z odmian endemicznych (negroamaro – Masseria Maime).
Innym ważnym inwestorem z północy jest rodzina Pasqua rodem z Veneto, która nabyła w Apulii 100 ha winogradów. Oni również przybyli tu w poszukiwaniu lokalnych odmian, nie rezygnując jednak całkowicie z międzynarodowych, jako że w warunkach południowych niektóre udają się lepiej niż w ich rodzinnych stronach.
Chociażby tylko za sprawą tych dwóch inwestorów zakończyła się w Apulii epoka „winiarni rozwiedzionych z rolnictwem”, jak określił poprzedni stan rzeczy Bruno Garafano – jeden z działających w regionie konsultantów winiarskich. Dotychczas tutejsze winiarstwo opierało się na spółdzielniach i wytwórcach nieposiadających swoich winnic ani rozwiniętego marketingu.
Również eksportowy gigant taki jak Gruppo Farnese kolejną winiarnię postanowił wybudować właśnie na apulijskiej ziemi. W tym przypadku na pewno nie może być mowy o pomyłce, gdyż każda decyzja grupy zawsze musi mieć solidną podbudowę; zarząd Farnese nigdy nie działa po omacku. A skoro doskonałe wina potrafią tu robić „obcy” – jak wiadomo we Włoszech bardzo silne jest poczucie przynależności terytorialnej – to tym bardziej potrafią je robić rdzenni synowie tej spalonej słońcem ziemi.

Pod rządami czerwieni
Fot. Justyna Korn-SuchockaBezapelacyjnie największą i najbardziej błyskotliwą karierę spośród uprawianych w Apulii szczepów zrobiło wcześnie, choć bardzo nierówno dojrzewające primitivo, ale właściwie chyba nikogo to nie dziwi. Powstające z niego czerwone wina są przesycone południowym słońcem, dojrzałym owocem, mają łagodne, wręcz słodkiewino o dużej zawartości cukru naturalnego lub dodanego.. taniny. Idealne dla początkujących winomanów, ale nie tylko. Ze starych, niemal wiekowych krzewów tej odmiany prowadzonych tradycyjnie na głowę powstają potężne, mocne wina o wielkim potencjale starzenia, które w swej piwniczce chętnie by widział niejeden koneser. Chociaż mocna pozycja primitivo wśród konsumentów wydaje się niezagrożona, po piętach jednak depczą mu nader wychwalane przez dziennikarską brać wina wytwarzane z lokalnego szczepu negroamaro. Te najbardziej znane powstają w ramach apelacji Salice Salentino. Charakteryzuje je wyraźna medyczno-ziołowa nuta w końcówce i lekko gorzkawy akcent w posmaku, w przypadku niektórych win równoważony mocnym czereśniowym owocem i aromatem likieru z czarnej porzeczki.
Wielka zaś szkoda, że wciąż na rynku międzynarodowym nie udało się przebić innej autochtonicznej, uprawianej głównie na północy regionu odmianie nero di troia i wciąż jest o niej dość cicho, choć robione z niej wina zasługują na zdecydowanie więcej uwagi. Cały czas jest mało rozpoznawalna, mimo że stanowi jeden ze składników, obok aglianico i montepulcianowłoska odmiana czerwonych winogron uprawianych głównie w ... (...), czerwonych win ze znanej apelacji Castel del Monte. Nie pozostaje nic innego jak nadzieja, że te niemal czarne jak diabeł wina (nazwa szczepu nie jest bezpodstawna) w końcu znajdą szersze grono zwolenników.
Chociaż w miejscowym winiarstwie nacisk, i bardzo słusznie, kładzie się na szczepy endemiczne, w tutejszych winnicach nie mogłoby się obejść bez gwiazd międzynarodowych takich jak merlot, cabernet czy syrah, które pod bezchmurnym apulijskim niebem czują się wyśmienicie.
Apulia nie jest obszarem słynącym z białych win, ale i takie się tutaj robi za sprawą nasadzeń trebbiano, greco i fiano oraz międzynarodowej gwiazdy numer jeden wśród białych odmian, czyli chardonnayfrancuska odmian białych winogron, jedna z najbardziej rozp... (...). Tutejsze wyroby charakterem przypominają nowoświatowe wina powstające z tej odmiany – bardziej owocowe i krzepkie niż rześkie i eleganckie. Choć i w tym przypadku zdarzają się wyjątki, bo producenci posiadający winogrady w wyższych lokalizacjach, a tym samym i chłodniejszym klimacie, umiejętnie potrafią te atuty wykorzystać, tworząc znakomite białe wina. Wszystko wskazuje na to, że Apulia swą mroczną, nieco wstydliwą winiarską przeszłość zostawiła bardzo daleko za sobą.

Piecza nad Południem
Fot. ArchiwumZałożona w 1994 roku Gruppo Farnese to prężnie działająca firma, koncentrująca się na produkcji jakościowych win w południowych regionach Półwyspu Apenińskiego. W ramach grupy powstają wina w Abruzji, Kampanii, Bazylikacie, Apulii i na Sycylii, z czego ponad 92 proc. trafia na rynki zagraniczne do 76 krajów. Za wina powstające w poszczególnych regionach odpowiadają zarówno lokalni winemakerzy, będący codziennie na miejscu, jak i nadzorujący ich działania konsultanci. W przypadku win abruzyjskich, sycylijskich i apulijskich jest to Filippo Baccalaro – jednocześnie jeden ze wspólników grupy, natomiast pieczę nad winami z Kampanii i Bazylikaty sprawuje Alberto Antonini, wcześniej współpracujący z najznamienitszymi włoskimi producentami (Antinori, Frescobaldi) oraz winiarniami w USA, Chile, Kanadzie i Argentynie, gdzie jest współwłaścicielem winiarni Altos Las Hormigas.  

Vigneti del Salento – Apulia
Fot. ArchiwumApulijska inicjatywa Farnese jest dwubiegunowa – na razie obejmuje działania tylko w południowej części regionu, w Salento – konkretnie w okolicach Mandurii, gdzie w pobliżu Morza Jońskiego powstaje nowa winiarnia. Ten obszar ma we władaniu primitivo; z niektórych, niemal stuletnich i nienawadnianych, prowadzonych na głowę winnic powstają wspaniałe ekstraktywne wina. Zarówno winnice, jak i prace w winiarni na co dzień nadzorowane są przez Tea D’Apolita, który nie może narzekać na nudę, gdyż kontroluje około 200 ha winogradów. Apulia – po Abruzji – to region, w którym produkcja grupy jest największa. W niedalekiej przyszłości Gruppo Farnese zajmie się również dystrybucją win powstających na północy regionu w Cantina Diomede, gdzie prym wiedzie autochtoniczny szczep nero di troia.

 

Fot. Archiwum

Apelacje Apulii

DOCG:
26. Primitivo di Manduria Dolce(wł.) słodki.. Naturale
27. Castel del Monte Bombino Nero
28. Castel del Monte Nero di Troia Riserva  (wł.) rezerwa; określenie odnoszące się do win...
29. Castel del Monte Rosso Riserva
DOC:
1. Aleatico di Puglia
2. Alezio
3. Brindisi
4. Cacc’e mmitte di Lucera
5. Castel del Monte  
6. Copertino
7. Galatina
8. Gioia del Colle
9. Gravina
10. Leverano
11. Lizzano
12. Locorotondo
13. Martina Franca o Martina
14. Matino
15. Moscato di Trani
16. Nardò
17. Orta Nova
18. Ostuni
19. Primitivo di Manduria
20. Barletta
21. Rosso di Cerignola
22. Salice Salentino
23. San Severo
24. Squinzano
25. Colline Joniche Tarantine
30. Negroamaro di Terra d’Otranto
31. Terra d’Otranto
32. Tavoliere delle Puglie

Apelacje Bazylikaty

DOCG
5. Aglianico del Vulture Superiore  
DOC
1. Aglianico del Vulture
2. Terre dell’Alta Val d’Agri
3. Matera
4. Grottino di Roccanova

Apelacje Kampanii

DOCG:
1. Taurasiwłoskie czerwone DOCG z Kampanii produkowane z odmiany agli... (...)
2. Aglianico del Taburno
10. Fiano di Avellino
12. Greco di Tufo
DOC:
3. Aversa
4. Campi Flegrei
5. Capri
6. Castel San Lorenzo
7. Cilento
8. Costa d’Amalfi
9. Falerno del Massico
11. Galluccio
13. Ischia
14. Penisola Sorrentina
15. Sannio
16. Vesuvio
17. Irpinia
18. Falanghina del Sannio
19. Casavecchia di Pontelatone

 

Najważniejsze odmiany:

Greco – najstarszy biały szczep winorośli uprawiany w Kampanii. Powstające z niego wina są lekko mineralne, czyste, świeże, o naturalnej kwasowości, niezbyt obfitujące w aromaty owocowe; wina najczęściej konsumowane są jako młode.

Falanghina – najszerzej uprawiana w Kampanii biała odmiana winorośli nieprzyporządkowana do żadnego konkretnego terytorium. Daje świeże, lekkie, bardzo aromatyczne wina. Przez wieki niemal zapomniana, ponownie odkryta dla świata przez L. Mustilli, który w latach 70. XX wieku zaczął ją butelkować jako wino odmianowe.

Fiano – niegdyś bardzo popularny biały szczep winorośli, który z biegiem czasu popadł w niełaskę i był na krawędzi wyginięcia. Obecnie najczęściej winifikowany jest na wina odmianowe, które charakteryzuje dobra struktura, nuty kwiatowe i miodowe, przypraw oraz owoców tropikalnych.

Aglianico – czerwona odmiana greckiego pochodzenia, doskonale udająca się na glebach  wulkanicznych. Daje wina o mocnej budowie, intensywnym kolorze i aromacie wiśni wzbogaconym o nutę fiołkową.

Primitivo – najsilniej związana z Apulią odmiana winorośli o ciemnej skórce, z której powstają obfite wina o głębokiej barwie, wysokiej zawartości alkoholu i tanin, o mocnym bukiecie bardzo dojrzałych ciemnych owoców. W Kalifornii znana jako zinfandelczerwona odmiana winogron uprawiana głównie w Stanach Zjed....

Nero di troia – pochodzący z północnej Apulii czerwony szczep dający mocno wybarwione i taniczne wina o intensywnych aromatach ciemnych owoców, fiołków i przypraw. W przeszłości najczęściej kupażowany z montepulciano lub sangiovesewłoska odmiana czerwonych winogron.Jest to jedna z najważn... (...), obecnie coraz więcej powstaje z niego win odmianowych.

Negroamaro – występująca najczęściej w kupażach z malvasiajedna z najbardziej znanych i najstarszych odmian winogron n... (...) nera, sangiovese lub montepulciano ciemna odmiana winorośli ceniona za głęboką barwę, wyraziste taniny i aromaty czarnych owoców. Czasami w winach pojawiają się nuty ziemiste przemieszane z niuansami medycznymi.