Odmianowa cosa nostra

Pisać o winach sycylijskich tropem głównych apelacji byłoby stratą czasu. Z doprawdy małymi wyjątkami nie apelacje się tu liczą – większość win i tak powstaje w przepastnej i nieco kontrowersyjnej z uwagi na swój rozmiar DOP Sicilia (do niedawna IGT).

Podróż po tej niezwykłej wyspie warto zaczepić na czym innym: na lokalnych odmianach winorośli, których bogactwo przyprawia o szybsze bicie serca każdego, kto znajduje przyjemność w nowych winiarskich odkryciach.

Fot. Dorota RomanowskaTak jak Francuzi mogą się chwalić, że to na ich ziemi powstały najważniejsze międzynarodowe odmiany winorośli, odnoszące sukcesy na całym świecie, tak dla Włochów słusznym powodem do dumy jest nadzwyczajna wprost różnorodność szczepów lokalnych, które – w swoim dobrze pojętym patriotyzmie – udają się w większości tylko tam, gdzie się narodziły: na Półwyspie Apenińskim, na Sycylii czy Sardynii. Dzięki temu największe włoskie wina – inaczej niż tuzy francuskie – właściwie nie mają konkurencji. Trudno wyobrazić sobie, by – przynajmniej w najbliższym tysiącleciu – jakaś nowoświatowa corvina pobiła jakością najlepsze weneckie amaronewłoskie czerwone wino DOCG z regionu Veneto (Włochy) produ....
Sycylia jest na tym tle miejscem szczególnym, nie tylko ze względu na bogactwo endemicznych odmian, ale i na fakt, że niemal wszystkie mają wspólnych – nierzadko greckich – przodków. Stanowią silną lokalną wspólnotę kuzynów i ciotek razem pracujących na dobre imię rodziny (i razem lądujących w kupażu słynnej słodkiej marsali). A że na Sycylii nie ma nic ważniejszego niż cosa nostra, to wiemy dobrze z pouczającej klasyki literackiej i filmowej.

Czarny Don z Avoli

Fot. Dorota RomanowskaNawet jeśli nie rodzonym, to z pewnością chrzestnym ojcem wszystkich miejscowych odmian jest nero d’avola: szczep, który po latach klepania biedy, przyspieszonej fermentacji w wysokich temperaturach, wycierania kątów w miejscowych kupażach, urósł w siłę i zyskał najwyższy autorytet. Z niemal 20 tysiącami hektarów jest dziś najczęściej sadzoną na Sycylią czerwoną odmianą, z której co bardziej utalentowani winiarze potrafią wyczarować wina na wzór i podobieństwo syraha (którego na Sycylii – rzecz jasna – nie brakuje): ciemne, pikantne, z zaczepną rustykalną taniną, o mocnym uderzeniu śliwek, czekolady i porządnej kwasowości. Wina, które przy rozsądnym postępowaniu z beczką mogą okazać się wcale wytrzymałe.
Do tego nero d’avola, odpowiednio zadbane i mądrze użyte, z czasem – dość nieoczekiwanie – pokazało światu swoją siedliskowość, a więc nadzwyczajną zdolność oddawania w aromatach i budowie wina specyficznych cech terroir, w jakim wyrosło. Mocne, dżemowo-asfaltowe, nowoświatowe nero z zachodniego wybrzeża wyspy ma się tak do mineralnych i ziemistych jego wersji z okolic Syrakuz, jak – toute proportions gardéesshirazfrancuska odmiana czerwonych winogron uprawianych głównie ... z Barossy do côte-rôtie.

Czerwoni caporegimi

W Cerasuolo di Vittoria, jedynej sycylijskiej apelacji DOCG, nero d’avola – znane w tej części wyspy jako calabrese – pracuje w obiecującym tandemie z odmianą frappato. Ta ostatnia może się pochwalić ujmującym wiśniowym nosem (cerasuolo znaczy „koloru wiśniowego”), podkręconym aromatami kwiatów i piżma, brak jej jednak porządnego ciała i garbnika. W wydaniu odmianowym (DOC Vittoria) daje wina niemal różowe, perfumowe, bywa, że przyjemne. W duecie z calabrese, który stanowi maksymalnie 60 proc. kupażu i odpowiada za kolor, kręgosłup i taninę, sprawdza się znakomicie, co władze doceniły w 2005 roku, podnosząc apelację Cerasuolo do najwyższego poziomu.
Fot. Vigneti ZabùW czterech rozrzuconych dosłownie po całej Sycylii apelacjach króluje kolejna ważna odmiana lokalna – perricone, dająca dobrze wybarwione, pieprzne, mocne i pełne wina. W środkowej części wyspy, w ramach DOC Contea di Sclafani, powstają zarówno wina odmianowe, jak i kupaże z maksymalnie 50-procentowym udziałem capo di tutti capi lub innego, wyznaczonego do tego zadania soldato (np. nerello) lub zagranicznych współpracowników (cabernet sauvignonfrancuska, klasyczna, najbardziej rozpowszechniona i popular... (...), merlotjedna z bardziej rozpowszechnionych i popularnych czerwonych... (...), syrahfrancuska odmiana czerwonych winogron uprawianych głównie ..., pinot noirjedna z najbardziej rozpowszechnionych i najstarszych czerwo... (...)). Podobne zasady obowiązują w północnej apelacji Monreale i zachodniej DOC Delia Nivolelli. W południowo-wschodniej apelacji Eloro, gdzie perricone znane jest jako pignatello, do odmianowej wersji wina wymagane jest 80 proc. gron z tej odmiany, zaś kupaże tworzone są niemal wyłącznie wespół z nero d’avola i frappato.
Lekko „przykurzone”, ziemiste, silnie taniczne wina z nerello mascalese i nerello cappuccio (odmian krewniaczych, wywodzących się z rodziny sangiovesewłoska odmiana czerwonych winogron.Jest to jedna z najważn... (...)), sukcesy odnoszą głównie w coraz słynniejszej apelacji DOC Etna. Choć w strukturze sycylijskiej rodziny to wciąż tylko prości żołnierze, wiąże się z nimi pewne nadzieje – na wulkanicznych, niemal kompletnie jałowych glebach otaczających szerokim pasem Etnę, zdolne są dać wina w typie burgundzkim – z przewagą transparentnego owocu, świeżości i delikatności nad kruchym ciałem. Szczególnie jeśli owoce pochodzić będą ze starych krzewów (nerello wykazuje bowiem wyższą niż przeciętna odporność na filokserę).

Biała gwardia

Fot. Dorota RomanowskaBiała odmiana cataratto pozostaje w cieniu nero d’avola, i to mimo faktu, że obsadzone nią winogrady stanowią niemal 40 proc. wszystkich sycylijskich plantacji. To druga po trebbiano najczęściej uprawiana w całych Włoszech biała odmiana winorośli. Na samej Sycylii zajmuje 33 tysiące hektarów (wciąż jednak, prócz wina, produkuje się z niej koncentraty służące do dosładzania win stołowych z innych włoskich regionów). By stworzyć z niej wina ujmujące, mineralne, pachnące limonką, białymi kwiatami, morelą i ananasem, a nade wszystko pięknie kwasowe, trzeba dość radykalnie obniżyć wydajność. Dziś udaje się to częściej w winach regionalnych (IGT/DOP Sicilia) niż w apelacjach, choć DOC Etna i DOC Alcamo mają swoje zasługi w promocji tej odmiany.
W kupażach cataratto łączone jest ze swoimi bliskimi i dalekimi powinowatymi zarówno z samej Sycylii, jak i z nieco dalszych regionów Włoch. W tej grupie wyróżniają się: domniemany ojciec cataratto, czyli słabo aromatyczna garganega (tu nazywana grecanico), delikatna inzolia (w Toskanii znana jako ansonica), ziołowe carricante oraz bogatebogate – termin degustacyjny na określenie wina, w który... (...), dobrze zbudowane i silne grillo. To ostatnie stanowi także podstawę dla wspomnianej sycylijskiej marsali.

Pochwała ksenofobii

Sycylijska rodzina dobrze strzeże swoich granic. Z wielkich i wszechobecnych odmian o francuskich korzeniach naprawdę wielką karierę robi na wyspie tylko słońcolubny syrah. Na o wiele większe kłopoty natrafiają tutaj chardonnayfrancuska odmian białych winogron, jedna z najbardziej rozp... (...), merlot i cabernet sauvignon. Udają się w zasadzie lokalnie, czasem potrafią zachwycić, ale nie zyskują najczęściej większego rozgłosu. Podobnie jak pinot noir, dla którego jedyne rozsądne siedliska znajdują się w centralnej części wyspy, gdzie wyżej, chłodniej i bardziej wilgotno. I tak powinno zostać – im więcej tego rodzaju enklaw broniących wstępu obcym, tym większa różnorodność w świecie winnych doznań, tym większy wybór na styku kuchnia–winonapój uzyskiwany na drodze całkowitej lub częściowej fer... (...), tym mniej nudy i powtarzalności i tym więcej roboty dla nas, dziennikarzy…


Casa Vinicola Calatrasi

Jedna z najważniejszych sycylijskich winiarni należąca do rodziny Miccichè, która uprawą winorośli zajmowała się już w XVIII wieku. W jej posiadaniu było wówczas 200 ha winnic w Valle dello Jato. Z biegiem czasu areał winnic wzrósł do 709 ha (291 ha na Sycylii, 204 ha w Apulii, 214 ha w Tunezji). Chociaż winiarska pasja przechodziła w rodzinie z pokolenia na pokolenie, dopiero w 1980 roku bracia Maurizio i Giuseppe zdecydowali się na założenie winiarni Calatrasi. Zarządzane obecnie przez Maurizia Miccichè przedsiębiorstwo ma na koncie wiele sukcesów, spośród których na szczególną uwagę zasługuje tytuł najlepszego włoskiego producenta win przyznany mu podczas konkursu International Wine and Spirit Competition w 2009 roku. Obecnie wina Calatrasi eksportowane są do ponad 29 krajów, spośród których najważniejsze pozaeuropejskie rynki to Brazylia, Japonia i Chiny. Biznesowe działania dynamicznego Maurizia nie ograniczają się do Sycylii, ale obejmują swym zasięgiem też inne terytoria basenu Morza Śródziemnego. Od 2000 roku jest współwłaścicielem tunezyjskiej winiarni Domaine(fr.) posiadłość, majątek, gospodarstwo.. Neferis oraz od 2002 roku Puglia Domain.  W 2010 roku powstał holding Mediterranean Domains. W sumie we wszystkich posiadłościach powstaje rocznie ponad 2 mln. butelek, z czego 1 460 880 to wina sycylijskie.

DR

Antonello Cassarà

Położona w pobliżu miasta Alcamo winiarnia Antonello Cassarà plasuje się wśród średnich sycylijskich producentów. Rocznie powstaje tu 500 tys. butelek wina, z czego 300 tys. to wina białe, a pozostałe 200 tys. – czerwone. Do Antonella – właściciela i agronoma w jednej osobie – należy obecnie 100 ha winnic obsadzonych zarówno tradycyjnymi sycylijskimi odmianami (grillo, inzolia, catarratto, nero d’avola), jak i szczepami międzynarodowymi (shiraz, cabernet sauvignon, merlot, chardonnay). Powstające z nich wina o prawdziwie sycylijskim charakterze cechuje bogactwo aromatów, żywotność, równowaga oraz subtelna  elegancja. 60 proc. produkcji sprzedawane jest we Włoszech, 40 proc. na rynkach zagranicznych, głównie w Niemczach, Norwegii, Danii, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Belgii i USA.  
O Antonellim Cassarà pisaliśmy więcej w numerze 48 „Czasu Wina”.

DR