Trakowie i Słowianie

Gdzie i kiedy urodził się Dionizos, tego nie dowiemy się nigdy. Natomiast niemal pewnym jest, że było to na dzisiejszych ziemiach bułgarskich. A przynajmniej tutaj objawił się po raz pierwszy. Był bowiem bogiem trackim i stąd trafił do panteonu greckiego, później rzymskiego i wielu innych.

Obszar dzisiejszych ziem bułgarskich to prawdopodobnie najstarszy obszar zorganizowanej uprawy winnej latorośli na świecie. Jej historia sięga czasów XXVI stulecia przed Chrystusem, kiedy obszary te zaczęły zasiedlać plemiona pratrackie, należące do pierwszej fali ludów indoeuropejskich.

Nadchodzi SabazjosFot. W. Gogoliński
Ze zmieszania elementu pratrackiego i nowych ludów indoeuropejskich, które napłynęły na Bałkany około 1900 roku p.Ch., w drugiej połowie II tysiąclecia wykształciło się plemię Traków, dla których winiarstwo stało się jednym z podstawowych działów rolnictwa.

Ich głównym bogiem był Sabazjos, którego Grecy wchłonęli do swego panteonu jako Dionizosa, podobnie jak wielu innych. O powszechności wina w czasach trackich świadczy między inymi istnienie ascetycznych sekt(niem.) wino musujące, wytw. gł. metodą tradycyjną lub m... (...) religijnych, które nawoływały do wyrzeczenia się wina i mięsa.

Ważnym etapem rozwoju ziem trackich była ich stopniowa hellenizacja postępująca od około VIII wieku przed Chrystusem, związana z kolonizacją grecką. W VII–V wieku plemiona greckie założyły nad Morzem Czarnym szereg istniejących do dziś miast, m.in. Apollonię (dziś Sozopol), Anchial (Pomorie), Messembrię (Nesebyr), Odessos (Warna) i Dionizopolis (Bałczik). O wspaniałych trackich winach wspomina Homer w Iliadzie i Odysei.
Istnieje wiele danych na temat kultury uprawy winnej latorośli w okresie wpływów greckich. Zależnie od aktualnych potrzeb na ziemie trackie wwożono lub wywożono z nich winonapój uzyskiwany na drodze całkowitej lub częściowej fer... (...) i mnóstwo innych produktów rolnych, jak również przedmioty zbytku dla arystokracji trackiej.

Pomiędzy miastami-państwami greckimi toczyły się nawet wojny o prawo handlu z Trakami. Dopiero w V wieku Związek Morski pod przewodnictwem Aten uzyskał nań faktyczny monopol.

Przybywają Słowianie
Podobnie układały się kilka wieków później stosunki Traków z Rzymianami, z tą różnicą, że Rzymianie podbili całkowicie ziemie trackie około I wieku przed Chrystusem. Na ziemiach trackich utworzono ostatecznie dwie prowincje – Mezję (ziemie z grubsza rzecz biorąc bułgarskie) i Dację (dzisiejsza Rumunia).
Od około VI wieku po Chrystusie rozpoczyna się stopniowy napływ na Bałkany ludności słowiańskiej z północy, która wkrótce stała się na tych ziemiach elementem dominującym. W czasie ekspansji i osiedlania się Słowianie zapoznali się szerzej z owocami południowymi i przyswoili sobie nowe kultury rolne, w tym uprawę winorośli.
W roku 681 powstało pierwsze państwo Bułgarów. Nadmierna produkcja i konsumpcja wina doprowadziła wówczas do zmniejszenia powierzchni upraw. Ten stan trwał aż do XII wieku, kiedy to w czasie powstania drugiego państwa bułgarskiego uprawa winorośli stała się priorytetem w państwie. Przez kolejne wieki prowadzono ożywiony handel winem z Dubrownikiem, Wenecją i Genuą. Rozwijały się również techniki uprawy, produkcji i przechowywania, na co duży wpływ miały prawosławne monastyry, potrzebujące dobrej jakości wina do celów kultowych.

Fot. PerperikonPrzez całe średniowiecze monastyry zajmowały się produkcją wina i doskonaleniem metod jego wytwarzania. Sprzyjały temu kopane, często w litych skałach, piwnice (m.in. w miejscowościach Pliska, Preslav, Tyrnovo) o stałej temperaturze, umożliwiające długie jego przechowywanie.

Z IX wieku, z czasów istnienia już państwa bułgarskiego, pochodzi pierwszy zbiór ustaw wprowadzony przez władcę Chana Kruma (panował w latach 803–814). Jego prawodawstwo przewidywało m.in. karę za zniszczenie winnicy i za pijaństwo. Sto lat później, na przełomie X i XI wieku nowe ustawy wprowadziły m.in. daniny w naturze. I tak na przykład od jednego zeugara ziemi (obszaru, który można w ciągu jednego dnia zaorać parą wołów) chłopi oddawali carowi m.in. jeden stamnos (dzban) wina.

W XIV wieku handel na Morzu Śródziemnym opanowali Wenecjanie i Genueńczycy. Z Sozopolu, głównego portu ówczesnej Bułgarii, wywozili oni masowo płody rolne, w tym pokaźne ilości wina. Przez Morze Czarne na pokładzie specjalnych statków, starożytnych tankowców, wysyłano do nowej stolicy potężne ilości zamkniętego w gliniane amfory szlachetnego trunku. Wiele z tych naczyń, zawierających często znaki producenta, nazwy win i obszaru produkcji, wydobywa się u brzegów Bułgarii do dziś.

W roku 1396 na blisko 500 lat ziemie bułgarskie dostały się pod jarzmo tureckie. Okupacja turecka (XIV–XIX wiek) wraz z wprowadzonym przez najeźdźców islamem nie sprzyjała rozwojowi produkcji wina. Na ziemiach bułgarskich pojawiły się nowe, deserowe odmiany winorośli, z których wyrabiano rodzynki (tak jak w dzisiejszej Turcji, która jest największym na świecie ich producentem) oraz niewielkie ilości win deserowych.
W czasie walki o niepodległość (ostatecznie Bułgaria stała się niemal niezależnym księstwem w roku 1878, po traktacie w San Stefano) Naczelny Komitet Narodowy w roku 1867 zakazał powstańcom m.in. „kraść i upijać się”. Złamanie tego rozkazu karano śmiercią.

Odzyskana niepodległość nie przywróciła dawnej świetności bułgarskiemu winiarstwu – pod koniec ubiegłego wieku winnice – podobnie jak w całej Europie, zostały zniszczone przez filokserę. Kosztowna odbudowa gospodarstw z ruiny i wprowadzanie nowoczesnych technologii sprzyjała łączeniu się drobnych wytwórców w spółdzielnie (kooperatywy). W roku 1909 powstała najstarsza z nich – Lovico (i pierwsza sprywatyzowana po upadku komunizmu – w 1991 roku).

Ponowny rozwój bułgarskiego winiarstwa przypada dopiero na okres międzywojenny (druga połowa lat 20.). Nie trwało to jednak długo, bowiem tuż po II wojnie światowej, w roku 1946, winnice znacjonalizowano.
Do upadku komuny winnice bułgarskie były skolektywizowane, połączone w wielkie kooperatywy, które skupowały wina od mniejszych podmiotów. W efekcie tutejsze wina, które na chłonnym rynku wschodnim i tak znajdowały zbyt, wyrabiano bez specjalnego zawracania sobie głowy jakością. Każde wino można było wówczas sprzedać, spłacić nim długi lub kupić potrzebne towary. Produkcją wina kierował powstały w roku 1947 krajowy monopolista Vinporm, a eksportem zajmowała się centrala Vinimpex.

Fot. ArchiwumBułgarskie święta winiarskie

*Świętego Tryfona Zarezan (św. Tryon Przycinacz, u nas Cyryla i Metodego, walentynki), Dzień Winiarza, 14 lutego. Pierwszy dzień przycinania (zarezan). Wtedy m.in. polewa się winem krzewy, co ma zapewnić dobre zbiory. Jest to radosny dzień świętowania i odwiedzin. Jego tradycja wywodzi się prawdopodobnie ze starych Dionizji.
Sam Tryfon– św. Tryfon Przycinacz, Св. Трифон Зареза... był duchownym, prześladowanym za wiarę i ściętym przez Rzymian w roku 250 w Nikei (Azja Mniejsza). Według tradycji – w dniu jego ścięcia, wszystkie winnice zostały zaatakowane przez insekty i od tamtej pory winiarze uważają go za swego patrona. Określa się go mianem Tryfon Zarezan, od przycinania. Inna wersja mówi, że przycinał winoroślVitis vinifera.. tak dokładnie, że skaleczył sobie nos.