Na albańskim szlaku

Albania | Fot. shutterstock.com/JM Travel Photography

 

Albania – szerzej nieznany, mały europejski kraj nad Adriatykiem i Morzem Jońskim, którego dwie trzecie stanowią góry. Obok dumy z antycznej historii Albańczycy uważają swój kraj za najstarszy historycznie region winiarski Europy, deklarując cztery tysiące lat historii uprawy winorośli.

 

Bezsprzecznie uprawa winorośli i produkcja wina mają w Albanii długą tradycję i wyróżniają ten kraj wśród państw europejskich. Dziś winoroślVitis vinifera.. sadzi się wszędzie – na skalistych zboczach i w przydomowych ogródkach.

Przed Grekami i Rzymianami

Henri Enjalbert, francuski profesor geografii i enolog, uważa obecną Albanię, greckie Wyspy Jońskie oraz południową Dalmację (czyli dzisiejszą Bośnię i Hercegowinę) za prawdopodobnie ostatnią europejską ostoję winorośli i wina po epoce lodowej. Pierwsze informacje o produkcji wina na obszarze dawnej Ilirii, w skład której wchodziły ziemie dzisiejszej Albanii, pochodzą z VIII w. p.n.e. Wina pochodzące z dzisiejszych albańskich ziem wspominał Pliniusz, opisując je jako „bardzo słodkie” i „wyraziste w smaku”. O winie z tych ziem pisze też Horacy w Odzie do Phyllis.
Najstarsze znalezione w regionie nasiona mają od czterech do sześciu tysięcy lat. Różnorodne historyczne malowidła i symbole – m.in. z II w. p.n.e. i mozaika w baptysterium w mieście Butrint z VI wieku – świadczą o wysokim społecznym znaczeniu wina. W okresie od II w. p.n.e. do I w. n.e. handel na tym terenie był bardzo intensywny, a porty położone na wybrzeżu dzisiejszej Albanii, od 168 r. p.n.e. wchodzącej w skład rzymskiej prowincji Iliria, stanowiły ważną część szlaku handlowego. Winonapój uzyskiwany na drodze całkowitej lub częściowej fer... (...) albańskie określano jako jedno z najlepszych w czasach rzymskich – jeśli tylko dobrze dojrzało, stanowiło wzorcowy przykład doskonałego wina wytrawnegookreślenie wina, w którym, teoretycznie, cały cukier na d....

Między islamem a komuną

Albania | Fot. shutterstock.com/JM Travel PhotographyIstnieje teoria, że wpływ na tradycję winiarską wywarli w Albanii krzyżowcy przechodzący przez te tereny w drodze do Jerozolimy. Długotrwałe wojny i brak infrastruktury osłabiły jednak więź Albańczyków z winem. W okresie około pięćsetletniego panowania na tych terenach Imperium Osmańskiego los winiarstwa i wina był podobny w całym regionie. Turcy w XVI wieku zakazali produkcji i spożycia wina. Część ludności, która przeszła na islam, ze względów religijnych stroniła od alkoholu. Uprawa winorośli zaczęła upadać, jednak mogła się utrzymać przynajmniej w kilku regionach zdominowanych przez chrześcijan. Ta część ludności, która odmówiła przyjęcia islamu i pozostała przy prawosławiu oraz katolicyzmie, płaciła dodatkowy podatek i… nadal w ograniczonych warunkach uprawiała winorośl oraz produkowała wino.
Winnice zachowano na prawosławnych lub katolickich obszarach, przede wszystkim na południu kraju (Korce, Pogradec, Permet, Leskovik, Vlora, Szkodra). Tradycje winiarskie jednak zamierały. Wino przetrwało w kulturze i tradycji Albańczyków, trafiło do języka. Do dziś o osobie, która jest skąpa, mawia się „Mbart verë e pi ujë”, czyli „nosi wino, ale pije wodę”. Inne przysłowie mówi „Këtej të pi verën andej të shan derën” – „z jednej strony pije twoje wino, z drugiej obgaduje cię”.
Na początku XX wieku, aż do lat 20. winnice albańskie miały charakterystyczne cechy śródziemnomorskich średniowiecznych winnic. Były to małe rodzinne działki, wino produkowano w większości na użytek własny i lokalny rynek. Pomiędzy utworzeniem pierwszego rządu albańskiego w roku 1912 i uzyskaniem niepodległości a rokiem 1944 uprawa winorośli szybko się rozpowszechniała. Międzywojenny okres rozwoju albańskiego winiarstwa zahamowała epidemia filoksery, która w 1933 roku zniszczyła większość winnic w kraju i de facto powstrzymała rozwój winiarstwa. Pod koniec II wojny światowej w kraju było tylko 2737 hektarów winorośli.
Po 1944 większość winnic została upaństwowiona, a wino stało się jednym z ważnych produktów eksportowych. Głównym odbiorcą stał się Związek Radziecki. W roku 1957 utworzono 24 zakłady winiarskie, które we wszystkich regionach produkowały wytrawneokreślenie wina, w którym, teoretycznie, cały cukier na d... wina i destylaty typu raki rrushi (wódka z winogron) na rynki lokalne oraz słodkiewino o dużej zawartości cukru naturalnego lub dodanego.. wina, soki i winiak na eksport. W okresie 50 lat rządów komunistycznych całkowity obszar winnic wzrósł do prawie 20 tysięcy hektarów. Zbiory z 14 tysięcy hektarów służyły wyłącznie produkcji wina. Uprawiano bałkańskie odmiany mavrudbałkańska odmiana winogron, uprawiana głównie w Bułgari... (...), dimiatnajpopularniejsza, masowo uprawiana i czasami eksportowana o... (...), pamidpospolita czerwona, lokalna bułgarska odmiana winogron daj... (...) i prokupac oraz importowane, m.in. merlotjedna z bardziej rozpowszechnionych i popularnych czerwonych... (...), cabernet sauvignonfrancuska, klasyczna, najbardziej rozpowszechniona i popular... (...), pinot noirjedna z najbardziej rozpowszechnionych i najstarszych czerwo... (...), pinot gris, aligotéfrancuska odmiana białych winogron uprawiana głównie w Bu... (...), tocai friulano, muscatjedna z najstarszych, najpopularniejszych i najbardziej rozp... á petits grains i trebbiano.
Mimo że wino dawniej gościło często na albańskich stołach, w czasach komunizmu popadło w niełaskę. Eksport spadał systematycznie – z 61 tysięcy hektolitrów w roku 1971 do 22 tysięcy w 1985 roku. W czasach głębokiego kryzysu w 1997 roku według danych oficjalnych wyprodukowano wino z 4,3 tysiąca hektarów. Po upadku państwowych winnic na początku lat 90. powstawały nowe, głównie przy udziale imigrantów z Włoch.
W roku 1990 powstał ośrodek badawczy, który ma badać lokalne odmiany winorośli i zmodernizować produkcję wina w kraju. Dwa lata później uruchomiono program prywatyzacji ziemi i gospodarki wolnorynkowej, również w winiarstwie. Rząd planował wysadzenie 20 milionów krzewów winogron, by „ludność miała, z czego żyć”. Ale dopiero pod koniec lat 90. pierwsi winiarze stopniowo rozpoczynali profesjonalne działania. Od kilku lat odradzają się tzw. albanikumy, stare lokalne rodzime szczepy. Podaje się, że w 2009 roku powierzchnia winnic mogła wynosić ok. 8,5 tysięcy hektarów.

Merlot dla NRD

Albania | Fot. shutterstock.com/OllirgAlbania jako typowy kraj śródziemnomorski ma wszelkie warunki do uprawy winorośli. Uprawia się ją właściwie na terenie całego kraju, podzielonego na cztery regiony winiarskie według strefy wegetacji: strefę przybrzeżno-równinną od północy do południa kraju, strefę górzystą do wysokości 600 m n.p.m., do której należą Mirdita na północy, Elbasan i Librazhd w centralnej części kraju, jak też Gramsh i Përmrt na południu oraz strefę podgórską do 800 m n.p.m. z okolicami Pogradec, Korça, Dibra i Leskovik. Pojedyncze winnice „górskie” znajdziemy w wyżej położonych regionach do tysiąca lub nawet do 1300 m n.p.m.
Do najlepszych terenów uprawy winorośli i produkcji wina należą przede wszystkim okręg Berat, różne tradycyjnie katolickie obszary wokół miast Lezha i Szkodra oraz wzgórza wokół Tirany.
Dziś uprawia się wiele lokalnych autochtonicznych odmiany winorośli. Najważniejsze to białe: shesh i bardhë, debin e bardhë i pulës; czerwone: shesh i zi, kallmet, vlosh, serine i debin e zezë. Białe i czerwone winogrona odmian shesh i bardhë oraz shesh i zi pochodzące z okolicy górskiej wsi Shesh, leżącej 15 km na zachód od stolicy kraju, to najbardziej rozpowszechnione szczepy (do 35 proc. upraw). Shesh i bardhë daje łagodne wino, o zdecydowanym charakterze. Miewa bogatebogate – termin degustacyjny na określenie wina, w który... (...) aromaty roślinne, posmakposmak jest ostatnim wrażeniem, jakie pozostawia w ustach k... (...) owoców i taką zawartość alkoholu, by móc się nim długo delektować. Shesh i zi jest zdolne dać wino nadające się do dłuższego leżakowania. Kallmet jest jedną z typowych i zarazem najlepszych czerwonych odmian winogron w Albanii. Dziś jest najbardziej znana na północy kraju, ale uprawiana właściwie wszędzie. Znana jest na Węgrzech jako kadarkaodmiana czerwonych winogron uprawianych głównie w Europie ... (...), a w Bułgarii jako gamza.
Przed 1989 rokiem kallmeta sprzedawano do NRD i PRL jako… merlota. Pozostałe to głównie serine powszechna na zachodzie, korça i debine pochodzące z południowo-wschodniej części kraju. Inne autochtoniczne odmiany winogron uprawiane obecnie w Albanii to czerwone mavrud, dimiat, pamid i prokupac.
W Albanii jest około 30 producentów, wśród nich 17 względnie dużych. W kraju brakuje wykształconych specjalistów. Technologia produkcji większości winiarzy, którzy nie mają żadnej wiedzy fachowej wyniesionej ze szkół i kiepska kontrola państwowa są zdaniem obserwatorów nie do przyjęcia. Zdarza się, że zawartość butelkityp butelek o różnym kształcie, pojemności i kolorze, pr... nie odpowiada danym na etykiecie. Sam otworzyłem albańskie wino, którego korek wskazywał, że producentem jest… Macedonia.

Bracia Çobo

Produkcja krajowa to oficjalnie dwa miliony butelek. Wina albańskie prawie nie są eksportowane, niemal 90 proc. rodzimego wina sprzedaje się na rynku wewnętrznym. Statystyczny obywatel wypija jednak mniej niż 3 litry wina rocznie! Winiarze twierdzą, że to i tak sporo, ponieważ jeszcze przed 20 laty picie wina było tradycją zarezerwowaną niemal wyłącznie „na sylwestra”. Jednak Albańczycy nadal nawet na ślubnych uroczystościach pijają… piwo!
Albania | Fot. shutterstock.com/OllirgNajwiększym problemem jest to, że pije się wina zagraniczne, głównie tanie włoskie w cenie trzech euro za butelkę. Reszta pochodzi Francji i Hiszpanii. Moi rozmówcy byli zgodni – za tę cenę nie ma wina. Usłyszałem też, że restauracje zamawiałyby wino albańskie, ale chciałyby choć nazw i etykiet stylizowanych na włoskie…
O winach z Çobo Winery mówi się, że są najlepsze, bo są winami z krwi, tradycji i pasji. Winiarnia Çobo w okolicy miasta Berat (jedna z najlepszych lokalizacji dla winorośli w Albanii) to małe rodzinne przedsiębiorstwo. Posiada siedem hektarów winnic, ale skupuje też owoce od lokalnych producentów. Wystarcza to na napełnienie około 100 tysięcy butelek. Prowadzący winnice bracia Petrit i Muharrem Çobo podkreślają korzystny wpływ morskiego klimatu. Uprawiają miejscowe odmiany. Petrit Çobo z dumą zapewniał mnie, że to właśnie ich rodzina ponownie odkryła, a właściwie uratowała białą „antyczną” odmianę puls (pulës) z okolic miasta Berat, ze środkowo-południowej Albanii. Uważa, że ten szczep należy do najlepszych, ale długo uprawiano go jako odmianę „ogrodową” i przerabiano na raki.
Za swoje najlepsze wino Petrit Çobo uznaje E bardha e Beratit 2009 (czyli Białe z Berat) wyprodukowane z szczepu puls z lokalnych winnic. Wino o owocowym zapachu, w smaku mineralne, na języku trochę ostrzejsze. Końcowy posmak gorzkawy. Ich „typowe albańskie” Shesh i Bardhe 2009 miało wyraźny zapach cytrusowy. Było przyjemne, schłodzone świetnie smakowało. Podczas rozmowy miałem okazję skosztować jeszcze niebutelkowanego Vlosh 2010. Delikatnie owocowe, wiśniowe, nieco szczypiącetermin używany na określenia wina o lekko perlistym charak... (...). Ma potencjał i będzie dojrzewało w beczkach jeszcze z rok. Bardzo dobre!
Shesh i zi 2008 miało rubinowy kolor z fioletowym odcieniem. W aromatach i smaku dominowały czarne i czerwone owoce leśne, dojrzałeokreślenie degustacyjne stwierdzające, że wino osiągneł... (...) wiśnie, trochę czarnego pieprzu i delikatnie nuty kawowe. Smak zamykały dłuższe tony soczystych, czarnych porzeczek. Bardzo dobre, ciekawe wino! Gospodarz wspomniał, że badania genetyczne wykazują, iż ta autochtoniczna albańska odmiana ma być „ojcem” caberneta.
Zachwalał tez cuvée(fr.) zawartość kadzi, zestaw wina, wino kupażowane.Termi... (...) Kashmer 2008 (70 proc. sheshe i zi oraz 30 proc. merlota i caberneta), które spędziło siedem miesięcy w beczkach dębowych. Harmonijne, powstało po długim procesie fermentacji i maceracji. Ma ostrzejszy owocowy zapach i delikatny kawowo-kakaowy posmak.

Wino od fryzjera

Od roku 2002 na południe od Tirany w okręgu i dolinie Marikaj, gdzie winorośl uprawiana jest również od czasów antycznych, z powodzeniem działa Kantina Bardha. Nieduża firma, jednak z pewnością należąca do najlepszych prywatnych winiarni w Albanii. Założył ją Ekrem Bardha, który w 1950 roku uciekł z komunistycznej Albanii, zrobił karierę jako fryzjer celebrytów w Stanach Zjednoczonych, gdzie z powodzeniem zarządzał też barami McDonald’s. Po zmianach politycznych wrócił do Albanii i niedaleko Tirany wykupił łagodne zbocza, na których równie dobrze rosną winne krzewy, jak i drzewka oliwne. Winiarnia i winnica są niezwykle eleganckie, przed wejściem do niej rosną 800-letnie ponoć drzewa oliwne, zaś na maszcie powiewa… flaga USA.
Winnice ma również w Leskoviku, na południe od Tirany, jednej z najlepszych albańskich lokalizacja dla winorośli. Te wina uznawane są za jedne z najlepszych w kraju. Uważa się, że właśnie z okolic Leskovika pochodzi mavrud, antyczna „albańska” i bałkańska odmiana winogron.
Na sześciu hektarach uprawia siedem odmian. Winnice prowadzą doświadczeni winiarze albańscy i współpracujący z nimi eksperci włoscy. Urządzenia sprowadzono z Włoch, beczki są produkowane przez albańskich bednarzy. Produkcja wina nie jest duża, dochodzi do 10 tysięcy butelek. Skosztowałem m.in. Shesh i zi 2007. Miało kolor gęstej czerwieni z rudawym odcieniem. Woń suszonej, może raczej przypalonej śliwki dopełniały delikatniejsze tony wiśni. Na języku smak owoców, głównie ciepła ciężka śliwka i wiśnia. Posmak gorzkawy z wyraźnie kwaśniejszą śliwką. Dobre. Bardzo przyjemne było ich Shesh i bardhe 2010 z młodej winorośli. Jasnosłomkowy kolor, cięższy owocowy zapach, w smaku owocowe, dobrze kwasowe, z gorzkawym posmakiem i nutami cytrynowymi. Harmonijne, aromatyczne wino. Kantina Bardha stawia na jakość, chce być w dobrych sklepach i restauracjach. W warunkach miejscowych wina nie są tanie, butelkatyp butelek o różnym kształcie, pojemności i kolorze, pr... kosztuje około 25 euro.

Raki nad wino
Albania to kraj z pogranicza islamu. Wśród 3,6 milionów obywateli niemal 65 proc. to bektaszyci wywodzący się z tradycji sufickiej. Przed wiekami bektaszytów prześladowano, uważając ich za heretyków. Islam zakazuje alkoholu, ale islamska przeszłość jest jednak mało widoczna. Rządzący krajem Enver Hodża „demokratycznie” zakazał wszystkich religii i w roku 1967 ogłosił Albanię pierwszym państwem ateistycznym. Dziś wino i alkohol można jednak kupić w każdym sklepie i restauracji. Znaleźć można wszystko – dobre miejscowe wina i ogromną liczbę tanich, zagranicznych win. Jednak narodowym alkoholem w Albanii wciąż pozostaje nie wino, lecz raki rrushi.