Po obu stronach niby granicy

Wiem, że w winiarstwie nie wolno niczego odkładać do teczki z sygnaturą „rozpracowane”. Niemniej tak postąpiłem w sprawie Słowenii. Byłem tu dwukrotnie.

Nie liczę wyjazdu na kolację z Čedadu (Cividale) do Kobaridu (Caporetto) z włoskim patronem (zbierałem u niego winogrona i robiłem swoje pierwsze winonapój uzyskiwany na drodze całkowitej lub częściowej fer... (...) na początku lat 90. ub. wieku). Bo po minięciu włoskiej kontroli, zagadani, wyrżnęliśmy w graniczny słupek z napisem „Italia 1947”. Tylko kawałek błotnika wystawał na słoweńską stronę, więc niewiele zobaczyłem…

Oficjalnie Słowenia ma dwa miliony mieszkańców, ale Andrejka Jakončič, szefowa eksportu spółdzielni Vinska Klet Goriška Brda, twierdzi, że tak naprawdę jest ich ledwie 1,2 miliona.
– Reszta to imigranci, głównie z dawnej Bośni. Kraj jawił się kiedyś jako najbardziej monolityczny w byłym bloku jugosłowiańskim, dlatego niemal bezboleśnie i błyskawicznie się z niego wypisał. Ale to zmyła. W zamieszkanej przez sześć tysięcy osób malutkiej Goriškiej Brdzie istnieją trzy oficjalne dialekty, choć Andrejka mówi, że jest ich znacznie więcej.
Istotnie – w wielu miejscach widziałem różne wersje słowników słoweńsko-słoweńskich.
– Są takie miejsca w Słowenii, gdzie ludzie rozmawiają przez tłumaczy. U nas lokalesi po dwóch stronach strumienia mają kłopoty z porozumieniem się, bo tak naprawdę każdy w naszym kraju mówi po swojemu – śmieje się Jakončič.

Nocna granica

Fot. Vinska Klet Goriška BrdaDąbrowa (Dobrovo, od słoweńskiego dob dąb(łac. Qercus) roślina drzewiasta z rodziny bukowatych obej... (...)) jest stolicą winiarskiego okręgu Goriška Brda, w słoweńskim regionie Primorska. To tuż przy granicy z Włochami, pół godziny jazdy od Triestu i tyle samo od Gorycji/Nowej Gorycji. Choć o granicy trudno tu mówić – jadąc do hotelu, chyba z piętnaście razy przekraczałem tę niby-granicę, zupełnie sobie z tego nie zdając sprawy. Tabliczki z napisami „Slovenija” oraz „Italia” migają jak nazwy kolejnych miasteczek. Czasem nawet w odstępie 30–80 metrów. Raz jest się tu, za chwilę tam. Okno mojego hotelu wychodziło na włoską ulicę i pola, wchodziłem do budynku od strony słoweńskiej.
Pierwszego dnia pobytu poszedłem w nocy na spacer. Następnego dowiedziałem się, że czterokrotnie przekroczyłem granicę. Gdybym miał więcej zacięcia i przeszedł jeszcze kilometr, wszedłbym prosto do Cormòns, najważniejszej miejscowości w DOC Collio, którą odwiedzałem wielokrotnie, wizytując friulijskie apelacje.
Brda to po włosku „colli”, czyli wzgórza, stoki. „Goriška” oznacza tylko, że znajduje się w powiecie Nowa Gorycja. Włosi też często używają określenia „collio goriziano”. Collio, Colli Orientali del Friuli i Isonzo (od rzeki Socza/Isonzo) kojarzyły mi się zawsze z najlepszymi winami białymi tych okolic (nie licząc win z Południowego Tyrolu), ale w czasie pobytu w Słowenii całkowicie zmieniłem zdanie.
Słoweńcy szybko nauczyli mnie rozróżniać, gdzie jestem – stoki wzgórz to Słowenia, kiedy jest bardziej płasko, wiadomo że to Włochy. A jest oczywiste, że najlepsze wina w Europie powstają nie na równinach, a właśnie na łagodnych zboczach. W dodatku to jedno z najbardziej urokliwych miejsc winiarskich świata. Te „brda” nie mają nic współgro z tym, co znamy z wizyt w innych regionach lub apelacjach. Ani w Wachauokręg winiarski w Dolnej Austrii (Niederösterreich), leż... (...), ani w Burgundii, a nawet w Tyrolu nie znajdziemy niczego podobnego. To nie łagodne, monotonne i nudne stoki jak w burgundzkim Côte d’Or, ale zakrętasy raz wpadające na siebie, innym razem biegnące równolegle, wychodzące z siebie krzyżaki. Niektóre łagodne i potulne, zaś inne wyglądają drapieżnie i groźnie. Fantazja Twórcy widać nie miała granic.
Każde wzgórze jest do tego inne. W niższych partiach są to łagodne winogrady. W wyższych dominują już uprawy tarasowe. A wszystko wzdłuż, w poprzek, na krzyż. W tle zawsze ośnieżone słoweńskie Alpy z monumentalnym Triglavem, za plecami lazur Adriatyku. Dwie trzecie „wspólnej” apelacji Collio/Brda leży po stronie słoweńskiej, co Włochom, a właściwie Furlanom (rdzennym mieszkańcom Friuli, nieuznających się za Włochów) trudno znieść spokojnie i dlatego używają liczby pojedynczej („collio” zamiast „colli”). Bo wina są w Brdzie takie, że łakomie patrzy się nawet na puste butelki.
Zresztą nie tylko wina. Dziewięćdziesiąt procent samochodów ma tutaj literkę „I”. Mieszkańcy Gorycji bądź Videmia (Udine) ciągną tu masowo po prosciutto/pršut, salami, mortadelę, sery i owoce. No i oczywiście po benzynę. Starsi zaś do… kasyn Nowej Gorycji.

Socza i Kobarid
Pod koniec maja 1915 roku Włosi, po wcześniejszych knowaniach z zachodnimi aliantami, wbili nóż w plecy swojemu sojusznikowi, walczącej w I wojnie światowej i niczego się niespodziewającej Monarchii Austro-Węgierskiej. Część z nich zresztą tam mieszkała (Triest), a Królestwo Włoch utrzymywało bardzo dobre stosunki z Wiedniem. Ich plan wydawał się prosty – zająć Gorycję, Słowenię i przez Dolinę Vipavy ruszyć dalej na Istrię i Dalmację. Plan prosty, ale wtedy im nie wyszło.
Fot. Vinska Klet Goriška BrdaŻołnierzami spod Apenin dowodził Luigi Cadorna, jeden z największych idiotów Wielkiej Wojny, w wielu źródłach uważany za zbrodniarza wojennego (w 1917 roku wyrzucono go z armii, wrócił w czasach Mussoliniego). Morale wśród Włochów było zerowe – w ogóle nie bardzo chcieli się bić, a w dodatku o ziemie niezwykle mieszane etnicznie. Cadorna zwykł więc rozstrzeliwać część swoich żołnierzy, by pozostałym dodać „otuchy” do walki. Jego „strategia” była niezwykle prosta, stosowana później przez Armię Czerwoną. Najpierw nieco postrzelać z dział, a potem wysyłać słabo wyszkolone i kiepsko uzbrojone masy ludzkie na karabiny przeciwników ulokowane na wzgórzach.
Inaczej było po drugiej stronie, gdzie walczyło wielu Słoweńców i Chorwatów. Wiedzieli, że jeśli wpadną we włoskie ręce, będą eksterminowani (co zresztą później się stało). W Austro-Węgrzech czuli się wolnymi ludźmi, więc walczyli z wielką determinacją. Dowodził nimi Chorwat, marszałek polny Svetozar Boroević von Bojna, uważany z kolei za jednego z najlepszych strategów defensywnych I wojny światowej.
Po wielu masakrach i sześciu miesiącach krwawych walk Włosi zdobyli szczyt Sabotin na lewym brzegu Soczy (Soča, Isonzo), Austro-Węgrzy wycofali się na szczyt po drugiej stronie rzeki zwanym Świętą Górą (Sveta Gora), obok Gorycji. Oba miejsca łączy zbudowany w 1906 roku i zniszczony wtedy, ale odbudowany później most kolejowy Solkan z największym do dziś na świecie kamiennym przęsłem. Bitwa nad Soczą lub też Bitwa nad Isonzo trwała dwa lata i było to właściwie 12 dramatycznych starć. Pochłonęły w sumie aż 750 tysięcy istnień ludzkich! Niektórzy szacują tę liczbę na ponad milion, razem ze zmarłymi rannymi.
Ostatecznie wojska monarchii wezwały na pomoc cesarską armię Niemiec i w ostatniej bitwie całkowicie rozbiły pod Kobaridem (Caporetto) Włochów. Ci byli tak zaskoczeni atakiem, że rozpierzchli się, uciekając w kierunku Wenecji, której też o mało Włosi nie utracili. Italia została wyeliminowana z walk do końca wojny.
Miejscowość Kobarid i jej okolice na zawsze weszła do historii ludzkości. To jedno z najtragiczniejszych pól bitewnych w historii.


Goriška Brda
(Brda, Briški Vinorodni Okoliš)
Okręg  winiarski w Słowenii, w regionie Primorska, leżący przy granicy z Włochami (Friuli-Venezia Giulia). Obszar podokręgu Goriška Brda znany jest z produkowania win, które zdobyły najwięcej nagród na międzynarodowych wystawach i targach winiarskich.
Głównie miasto winiarskie – Dobrovo
Powierzchnia winnic – 7,4 tys. ha
Liczba winiarzy – ok. 160 oraz 480 zrzeszonych w Vinska Klet Goriška Brda
Klimat – śródziemnomorski i miejscami górski
Gleby – głównie marglowe, ilaste, łupkowe i piaszczyste
Najpopularniejsze odmiany winogron – sauvignonasse (sauvignon vert, kiedyś tokaj), beli pinot, sauvignon, chardonnayfrancuska odmian białych winogron, jedna z najbardziej rozp... (...), sivi pinot, malvazija, rebula (rumena rebula), cabernet francczerwona odmiana winogron, jedna z bardziej rozpowszechniony... (...), cabernet sauvignonfrancuska, klasyczna, najbardziej rozpowszechniona i popular... (...), merlotjedna z bardziej rozpowszechnionych i popularnych czerwonych... (...) i modri pinot


Klasyfikacja win słoweńskich


namizno vino(wł.) wino..
wino stołoweprzeważnie lekkie, różnej jakości wino przeznaczone do c... (...)
deželno vino – wino regionalne
kakovostno vinowino jakościowewino o kontrolowanej nazwie pochodzenia (posiadające apelac... (...)
vrhunsko vino – wino najwyższej jakości
vrhunsko vino s predikatom – wino najwyższej jakości z wyróżnikiem

Mały słowniczek winiarski
słoweńsko-polski

Wino białewino gronowe otrzymywane z białych odmian winogron i – zn... (...) – belo vino
Wino czerwone – rdeče vino
Wino różowe – roze vino
Wino musującewino zawierające dwutlenek węgla.CO2 może znaleźć się ... (...) – penina (peneče vino)
Czy to dobre wino? – Ali je to vino dobro?
Kieliszek wina – kozarec vina
Wino dojrzewane w beczce – barikirano vino (vino zorjeno v hrastovem sodu)
Młode wino – mlado vino
Dojrzałeokreślenie degustacyjne stwierdzające, że wino osiągneł... (...) wino – starano vino
Rocznik – letnik
Butelka – steklenica
Kupaż (cuveé) – zurst
Chciałbym kupić flaszkę wina – Ali lahko kupim eno steklenico vina
Smacznego – dober tek!
Dziękuję – hvala!
Winoteka – vinoteka
Winiarnia – vinska klet
Na zdrowie! – Na zdravje!
Gdzie znajdę najbliższy sklep z winem – Kje lahko dobim najnovejšo vinoteko?

Andrejka Jakončič, WGo